Agrikilti

Zile Turks ak Caicos (TCI), ki enpòte anviwon 90 pousan manje l, ta ka benefisye de yon inisyativ rejyonal ki fèt pou ranfòse pwodiksyon agrikòl ak komès nan Karayib la. Pwogram CARICOM Vision 25 by 2025+5 la gen pou objektif diminye depandans sou pwovizyon ki soti lòt bò dlo pandan l ap ankouraje kwasans ekonomik ak sekirite alimantè rejyonal. Pandan l t ap pale nan 20yèm Semèn Agrikilti Karayib la nan Jamayik, ki te fini 2 oktòb 2026, Asistan Sekretè Jeneral CARICOM, Doktè Wendell Samuel, te rapòte ke pwodiksyon manje rejyonal la te ogmante pa anviwon 24 pousan ant 2022 ak 2024. Kwasans sa a vini apre envestisman nan enfrastrikti tankou depo frèt, enèji renouvlab, ak teknoloji ki adapte ak klima a. Doktè Samuel te note ke bòdwo enpòtasyon manje rejyon an te rive nan anviwon 13.7 milya dola ameriken ant 2018 ak 2020, sa ki reprezante anviwon 15 pousan nan pwodwi entèn brit rejyonal la. Li te di inisyativ la ap bay "rezilta byen mèb atravè kominote a" kounye a. Inisyativ la te pwolonje jiska 2030 avèk yon konsantrasyon sou elaji komès rejyonal, atire envestisman, ak amelyore nitrisyon. Doktè Samuel te mete aksan sou lefèt ke reyalizasyon objektif sa yo mande patisipasyon kiltivatè yo, pechè yo, ak envestisè sektè prive yo ansanm ak gouvènman yo. Pou TCI, enpak alontèm nan depann de si ogmantasyon pwodiksyon rejyonal la tradui an pwovizyon aksesib ak relasyon komèsyal ki ranfòse, sa ki ta ka pwoteje zile yo kont dezòd nan chèn ekipman ekstèn.

John Reynolds, yon imigran irlandè ki te etabli nan Turks and Caicos Islands, te pase fen 19yèm syèk la ap minye guano baton nan gwòt East Caicos yo. Li te devlope yon operasyon konplèks, ki gen ladan yon 1.5-mile tramway system, pou ekspòte angrè a nan plantasyon kann Jamayik jiskaske li mouri an 1890. Reynolds te minye twa prensipal gwòt, pami yo Edison’s Cathedral Cave. Menmsi mache pou guano a te rive nan pik li an 1885, li te kontinye operasyon yo jiskaske fanmi li te lwe pwopriyete a bay East Caicos Company, Ltd. Nan mwa out 1890, Komisyonè Henry Jackson te rapòte 200 tons of guano t ap tann pou yo ekspòte, men resous la disparèt depi lè sa a, pwobableman paske yo te itilize li nan efò kiltivasyon sizal ki te vin apre yo.

Pèchè yo te debake 35,384.4 liv woma nan tout Zile Tik ak Kayiko pandan twa premye jou sezon 2026–2027 la, malgre move tan an. Dapre chif ki soti nan Depatman Jesyon Resous Pèch ak Marin (DFMRM), South Caicos te reprezante prèske twa ka nan sa yo te pran ant samdi 1ye out ak lendi 3 out, kote yo te pote 25,681 liv. Pèchè sou Providenciales yo te debake 8,488 liv, alòske Grand Turk te anrejistre 1,215.4 liv. Premye jou ouvèti a te bay pi gwo volim nan ak 20,225.4 liv, kote 37 bato nan South Caicos te alatèt ak yon mwayèn anviwon 415 liv chak. Ajan DFMRM yo ansanm ak Depatman Anviwònman ak Resous Kòt yo te kontwole waf yo sou twa zile yo, kote yo te sezi yon ti kantite pwodui ilegal sou Providenciales ki te gen ladan l 32 ti woma ki pa t nan gwosè reglemantè ak 15 woma ki t ap bije dimanch, epi apre sa 13 liv ti woma ki pa t nan gwosè a ak nèf liv woma ki t ap bije nan jou lendi a. Sezon komèsyal la ap kontinye jiska 31 mas 2027, ak sipò 66 pèchè komèsyal, 37 bato komèsyal, ak 27 asistan pèch etranje ki te jwenn lisans nan men DFMRM nan.

Kenroy Roach, Chief nan Biwo Koòdonatè Rezidansyonèl Nasyonzini pou Barbados ak Karayib oryantal la, ekri nan kolòn opinyon sa a ke Karayib la depanse plis pase 6 milya dola ameriken chak ane sou enpòtasyon manje pandan l ap fè fas ensèkirite alimentè, maladi ki gen rapò ak rejim alimantè, ak vilnerabilite klimatik, epi li di ke kapital prive dwe kounye a vin jwenn lajan piblik pou rezoud pwoblèm sa a. Li di ke gouvènman yo te fè transfòmasyon sistèm alimantè yon priorite rejyonal atravè Ajanda CARICOM la 25 x 25 Plus Five, ak Chemen Nasyonal Sistèm Alimantè ki dekri envestisman ak refòm ki nesesè yo. Men ak dèt piblik ki wo ak espas fiskal ki limite, gouvènman yo pa ka finanse tranzisyon an sèl. Se sa ki te mennen yon fowòm resan ann Barbados, ki te rasanble gouvènman, envestisè, enstitisyon finans devlopman, lidè sektè prive a ak Nasyonzini anotè lide ke sistèm alimantè se yon klòt envestisman ki ka gen pwofi. Pi gwo atiraksyon li te yon liv biznis (Deal Book) rejyonal ki gen anviwon 320 milyon dola ameriken nan opòtinite envestisman nan sèt peyi, ki kouvri agrikilti, lapèch, agwo-transfòmasyon, lojistik ak enfòstrakti sistèm alimantè, ansanm ak kat chanm biznis ki konsantre sou sektè sou finans melanje (blended finance), aksyon prive ak pataj risk. Roach bay Biwo Koòdonatè Rezidansyonèl Nasyonzini an kredi pou inyon ajans tankou FAO, WFP ak UN Food Systems Coordination Hub la anba yon ajanda sistèm alimantè komen, epi li di ke fowòm nan te montre valè Nasyonzini kòm yon entèmedyè konfyab. Siksè, li konkli, ap mezire pa dyalòg men pa envestisman ki mobilize ak biznis ki elaji.

Depatman Agrikilti te fè yon Atelye Eskane Orizon ki dire de jou ak mwatye soti 17 pou rive 19 jen 2026 pou idantifye espès ki pa natif natal ak ki anvayisan yo ki poze pi gwo menas nan lavni pou zile Turks and Caicos yo. Atelye a, ki te finanse nan kad Pwojè Darwin pou Biyosekirite Estratejik la, te rasanble syantifik entènasyonal ak ekspò lokal yo pou klase bèt, plant, envètebre ak espès marin anvayisan ki ta ka malmemen agrikilti, divèsite byolojik, sante piblik, ekonomi ak ekosistèm natirèl yo. Ekspò yo te soti nan UK Centre for Ecology and Hydrology, University of Exeter, RSPB, Newcastle University, University of Liverpool ak British Forces Cyprus, ansanm ak Depatman Agrikilti, Anviwònman ak Resous Bòdmè, Sante Anviwònman, Lapèch ak Resous Marin, Border Force, National Trust la ak moun ki fè jaden. Gwoup yo te klase espès yo selon chans yo rive ak enpak yo, epi rezilta yo pral gide siveyans, deteksyon bonè ak repons nan lavni. Prezantasyon yo te soti nan men Ekologis DECR Dodly Prosper ak Ofisye Chèf Pwoteksyon Plant Roneta Huntley Thomas. Yo ankouraje rezidan yo pou yo rapòte plant, bèt, ensèk oswa espès marin ki etranj, paske “pwoteje zile Turks and Caicos yo kont espès anvayisan mande yon efò kolektif”, ak plis aktivite sansibilizasyon piblik ki pwograme pou mwa k ap vini yo.

Depatman Agrikilti a te rankontre ak chasè chen ki gen lisans nan dat 27 me 2026 pou abòde pwoblèm chen mawon k ap ogmante a nan tout Zile Tik ak Kayik yo, sitou sou Providenciales. Chasè yo rapòte gwo baryè nan operasyon yo, tankou moun k ap domaje, vòlè, oswa ouvri pyèj yo pou lage bèt yo fin pran yo. Aksyon sa yo gaspiye gaz ak tan pandan y ap detwi ekipman gouvènman an ki koute chè e ki enpòte nan zile yo. Zhavargo Jolly, Minis ki responsab Agrikilti a, te felisite chasè ki gen lisans yo pou travay yo epi li te avèti ke chen k ap pwonmennen pa ka tounen yon bagay nòmal nan espas piblik yo. Depatman an te avèti ke fè move zak sou pyèj yo se yon enfraksyon ki ka mennen nan pouswit lajistis, pandan li t ap ankouraje pwopriyetè yo pou yo kenbe chen yo byen fèmen, anrejistre, epi esterilize jan lalwa egzije sa. Pou lavni, depatman an ap prepare pou angaje pwofesyonèl veterinè ki kalifye pou dirije pwogram esterilizasyon ak kastrasyon nan kominote yo pou kwape repwodiksyon san kontwòl sa a nan tout zile yo.

Yon kolòn opinyon ki te pibliye nan dat 20 me 2026 fè konnen Zile Tik ak Kayik dwe reenvesti nan agrikilti pou redui depandans danjere li genyen sou enpòtasyon ki soti Ozetazini epi bese pri lavi a k ap monte. Otè a remake menm si touris te pote pwosperite, agrikilti lokal la te bese parapò ak epòk kote Nò Kayik te sèvi kòm panyen jaden peyi a. Poutèt machandiz enpòte yo sibi ogmantasyon nan frè transpò, asirans ak taks ladwàn, ti kras perturbation nan chèn ekipman mondyal yo ka lakòz gwo monte nan pri ak mankman sanzatann. Metòd modèn tankou kilti anba sè, idwoponik ak irigasyon degoutadegouta ka simonte kontrent klima ak tè yo, pandan l ap montre Peyiba ak Espay kòm modèl agrikilti ki bay gwo rannman nan espas ki sèk oswa ki limite. Pou rekonstwi sektè a, kolòn nan mande pou yo voye delegasyon etid aletranje, ansanm ak sibvansyon gouvènman an pou ti kiltivatè yo, modènizasyon enfrastrikti depo ak transpò, fòmasyon byen vize, epi edikasyon agrikòl nan lekòl yo.

Kiltivatè ki anrejistre nan Zile Tik ak Kayiko yo pral jwenn aksè gratis sou moso tè gouvènman an sibdivize gras ak kontra lwaye alontèm ki ka rive jiska 100 lane, atravè yon nouvo pwogram pak agrikòl. Inisyativ la ap kòmanse nan North Caicos pou ranfòse pwodiksyon manje lokal epi retire tout baryè ki anpeche moun posede tè. Zhavargo Jolly, Minis Agrikilti, Lapèch, Anviwònman, Patrimwàn, ak Jwèt Aza, konfime gouvènman an pap fè peye pou lwe tè sa yo, sa k ap anpeche yo itilize tè yo pou lòt pwojè devlopman. Patisipan yo dwe fini yon pwogram fòmasyon nan fèm gouvènman an epi monte nan diferan nivo pou yo ka kalifye. Nan North Caicos, moso tè yo pral sèvi pou agrikilti tradisyonèl, alòske yon espas kowoperativ ki prevwa fèt nan Providenciales pral ofri espas ki pi piti ki konsantre sou teknik modèn tankou idwoponik ak akwaponik. Enfrastrikti nan pak agrikòl North Caicos la prèske fini epi yo espere l ap pare anvan lafen dezyèm trimès lane 2026 la. Premye gwoup kiltivatè yo pral kòmanse travay touswit apre sit la fin fonksyonèl pi ta nan lane 2026 la.